[Alış-veriş hüququ] Hard cüzdanın hakerlik hadisəsi, birja ilə etibar etdiyim rəqəmsal aktivlərim təhlükəsizdirmi?

"Hüquqşünas, son zamanlar Ledger kimi hard cüzdanlardan rəqəmsal aktivlərin oğurlandığı xəbərlərini gördüm. Rəqəmsal aktivlərimi birja vasitəsilə saxlamağı düşünürəm, amma birja hakerlik olarsa nə olacaq?

Bu ayın əvvəlində hard cüzdan istehsalçısı Ledger-in cihazlarından rəqəmsal aktivlərin oğurlandığına dair şikayətlər artdı və ziyan miqdarının ən azı 86 milyon dollar olduğu bildirildi.

Bu hadisədə diqqət çəkən məqam hakerliyin səbəbidir. Problemin olduğu cihazların Ledger-in rəsmi satış nöqtəsi olmayan Cənub-Şərqi Asiyada bir reseller vasitəsilə satıldığı məlum olub. Bəzi cihazlar manipulyasiya olunmuş və içərisində zərərli çip yerləşdirilmişdir, bununla da seed fraz və s. oğurlanmışdır.

Yəni, soyuq cüzdan istehlakçıya çatmadan əvvəl paylama prosesində cihaz manipulyasiya olunub, buna görə istehsalçı öz cihazları və sistemində heç bir problem olmadığını bildirir.

Şəxsən hard cüzdanın dizaynında heç bir sualım yoxdur, amma bu hadisə ilə istehsalçının rəsmi kanalı vasitəsilə soyuq cüzdan almağın vacib olduğunu və ikinci əl və ya mənbəyi qeyri-müəyyən olan cihazlardan mümkün qədər qaçınmaq lazım olduğunu düşünürəm.

Digər tərəfdən, bu hadisə nəticəsində rəqəmsal aktivlərin birja vasitəsilə saxlanmasının mütləq soyuq cüzdandan daha yaxşı alternativ olduğunu düşünmək çətindir, amma bu fürsətdən istifadə edərək birjanın istifadəçilərin rəqəmsal aktivlərini necə saxladığını, əgər birja hakerlik olarsa istifadəçi üçün hansı hüquqi mühafizə tədbirlərinin olduğunu araşdıracağıq.

Birjanın rəqəmsal aktivlərin saxlanma üsulu

2024. 7. 19. "Rəqəmsal aktiv istifadəçilərinin qorunması ilə bağlı qanun" qüvvəyə mindikdə, birja istifadəçilərin rəqəmsal aktivlərini qanunun müəyyən etdiyi üsulla saxlamalıdır. Bunlardan istifadəçilərin əvvəlcədən bilməsi yaxşı olan birjanın öhdəliklərini nəzərdən keçirəcəyik.

① İlk olaraq, birja istifadəçilərin rəqəmsal aktivlərini birjanın saxladığı rəqəmsal aktivlərdən ayrı saxlamalıdır və istifadəçilərdən etibar edilən rəqəmsal aktivlər ilə həqiqətən eyni növ və miqdarda saxlamalıdır (Maddə 7, bənd 2).

② Həmçinin, birja istifadəçi rəqəmsal aktivlərinin 80%-dən çoxunu internetdən ayrı soyuq cüzdanda saxlamalıdır, qanunvericilik 70%-dən çoxunu maliyyə komissiyası tərəfindən müəyyən edilən nisbətdə tənzimləməyə icazə verir (Maddə 7, bənd 3, icra qanunu 11-ci maddə) və maliyyə komissiyasının "Rəqəmsal aktivlərin tənzimlənməsi qaydaları"nda bu nisbət 80% olaraq müəyyən edilib (Maddə 9, bənd 1).

Əslində, iri birjaların soyuq cüzdan saxlanma nisbəti yuxarıdakı rəqəmlərdən daha yüksəkdir. Upbit, keçən ilin oktyabr ayının sonu etibarilə soyuq cüzdan saxlanma nisbətinin 98%-dən çox olduğunu bildirmişdir, Bithumb isə 90%-dən çoxunu soyuq cüzdanda saxladığı məlumdur. Upbit, gələcəkdə isti cüzdan nisbətini 0%-ə endirəcəyini açıqladığından, gələcəkdə birjaların soyuq cüzdan saxlanma nisbətinin daha da artma ehtimalı yüksəkdir.

③ Bundan əlavə, birja hakerlik, kompüter nasazlığı və s. hadisələrə görə məsuliyyətini yerinə yetirmək üçün sığorta və ya müavinətə qoşulmalı və ya ehtiyat fondu yaratmalıdır (Maddə 8) və tənzimləmə qaydaları sığorta və müavinətin kompensasiya həddinin və ehtiyat fondunun cəminin isti cüzdanda saxlanılan istifadəçi rəqəmsal aktivlərinin dəyərinin 5%-dən çox, ən azı 3 milyard won olmasını tələb edir (Maddə 10, bənd 2).

Əslində, yerli iri birjalar yüz milyonlarla 1 milyard won dəyərində ehtiyat fondu saxlayır, lakin bu, ticarət həcminə nisbətən böyük bir məbləğ deyil. Ancaq iri birjalar istifadəçilərin etibar etdiyi rəqəmsal aktivlərin miqdarına nisbətən 100%-dən çoxunu birbaşa saxladıqlarını mütəmadi olaraq bildirirlər.

④ Bundan başqa, birja istifadəçilərin depozitlərini bank və s. idarəetmə orqanlarına "birjanın öz mülkiyyəti" ilə ayrılmış şəkildə depozit etməli və ya etibara verməlidir (Maddə 6, bənd 1) və heç kim bu depozitləri kompensasiya edə və ya müsadirə edə bilməz (eyni maddə, bənd 3). Həmçinin, birja iflas edərsə, həmin idarəetmə orqanı istifadəçiyə depozitləri əvvəlcə ödəməlidir (eyni maddə, bənd 4).

Birjada saxlanılan rəqəmsal aktivlərin oğurlanması halında: birjanın qaytarma öhdəliyi

Beləliklə, əgər birjanın soyuq cüzdanında və ya isti cüzdanında oğurluq hadisəsi baş verərsə, istifadəçi necə kompensasiya ala bilər?

İstifadəçi hesabının balansının yalnız rəqəmlərlə ifadə olunduğunu tez-tez deyirlər, lakin birja istifadəçi müqaviləsinə əsasən istifadəçinin tələbi ilə həmin rəqəmsal aktivləri hələ də qaytarma öhdəliyinə malikdir.

Beləliklə, hakerlik hadisəsi baş verdikdə, ziyan birjanın öz aktivləri ilə təzmin edilir. Keçən ilin noyabr ayında Upbit hakerlik hadisəsində istifadəçi aktivlərinin ziyanı təxminən 38 milyard won qədər birja aktivləri ilə tamamilə təzmin edilmişdir.

Problem, birjanın çatışmazlığı aradan qaldıra bilməməsidir. Əslində, iri birjalar daha əvvəl qeyd etdiyim kimi, qanuna uyğun olaraq istifadəçi aktivləri qədərini həqiqətən saxlayır və ehtiyat fondu da saxlayır, buna görə istifadəçinin öz rəqəmsal aktivlərini geri ala bilmə ehtimalı aşağıdır.

Lakin nəzəri olaraq, istifadəçi birja ilə olan istifadə müqaviləsinə əsaslanaraq birjadan rəqəmsal aktivlərin qaytarılmasını tələb edə bilər və borcun ödənilməməsi və ya qanunsuz hərəkətə görə ziyan tələblərini nəzərdən keçirə bilər.

Məsələn, 2018-ci ildə "Coinrail" birjasının hakerlik hadisəsi baş vermişdir. O zaman birjanın elektron cüzdanında saxlanılan istifadəçilərin rəqəmsal aktivlərinin bir hissəsi sızmışdır və birja ziyanı bərpa edə bilmədikdə, istifadəçilər ziyan tələbi irəli sürdülər.

Buna görə, məhkəmə birjanın istifadə müqaviləsinə əsasən istifadəçiyə eyni növ və miqdarda rəqəmsal aktivləri qaytarma öhdəliyinin olduğunu, ticarəti dayandıraraq birjanı bağlamaqla qaytarma öhdəliyinin yerinə yetirilməz hala gəldiyini və hakerlik hadisəsinə görə birjanın məsuliyyətini inkar edə bilməyəcəyini bildirərək ziyan tələblərini qəbul etdi (Seul Mərkəzi Məhkəməsi 2021. 11. 5. qərarı 2018ga합567582, Seul Apelyasiya Məhkəməsi 2023. 8. 9. qərarı 2021na2052335).

Son dövrlərdə məhkəmə birja ilə istifadəçi arasındakı münasibətləri mülki qanunla depozitlə oxşar qeyri-şəffaf müqavilə kimi qiymətləndirmişdir və birjanın qaytarma öhdəliyini növ borcu ilə oxşar bir xarakterə sahib olduğunu düşünmüşdür (Seul Şimal Məhkəməsi 2026. 2. 12. qərarı 2024ga합22393, 2025ga합20759).

Nəticədə, istifadəçi baxımından birja istifadəçinin rəqəmsal aktivlərini yalnız saxlayır və istifadəçi tələb etdikdə, istənilən vaxt eyni növ və miqdarda qaytarma hüququna malikdir.

Yuxarıda qeyd olunan kimi bir məhkəmə işi baş verərsə, praktik olaraq müvafiq təhlükəsizlik hadisəsinə görə birjanın məsuliyyəti və məsuliyyətin həcmi mübahisə mövzusu olacaqdır.

Vurğulamaq istədiyim məqam, şəxsi cüzdan vasitəsilə birbaşa saxlama da, birja vasitəsilə dolayısı ilə saxlama da mükəmməl bir üsul deyil. Əksinə, bu hadisə ilə öz-özünə idarə olunan cüzdanların cihaz alınma yolundan tutmuş seed frazın idarəsinə qədər məlumat sızmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir və aktivlərin bir neçə cüzdanda uyğun nisbətdə saxlanması real alternativ ola bilər.

Bu məzmun yalnız ümumi məlumat məqsədilə təqdim olunur və maliyyə, investisiya, hüquqi və ya vergi məsləhəti hesab edilməməlidir. Burada qeyd olunan hər hansı tədbir, mükafat, onlayn kampaniya və ya əlaqəli məlumat hər hansı kriptoaktivin alınması, satılması, treydinqi və ya digər əməliyyatların aparılması üçün tövsiyə, təşviq və ya dəvət kimi qiymətləndirilməməlidir. Kriptoaktivlər yüksək dəyişkənliyə malikdir və maliyyə itkisinə səbəb ola bilər. WEEX-in xidmətləri, məhsulları və əlaqəli tədbirlərinin əlçatanlığı regiondan asılı olaraq dəyişə bilər. İştirakınızın yerli qanunvericilik və tənzimləyici tələblərə uyğun olmasını təmin etmək sizin məsuliyyətinizdir.